İspanyol Edebiyatı ve Temsilcileri

CERVANTES (1547 - 1616)
Dünya edebiyatının başyapıttan arasında yer alan yapıt "Don Kişot'u, o günlerde çok tutulan şövalye romanlarına bir yergi olarak yazmıştır. Modern romanın ilk örneği sayılan yapıtta, 17. yüzyılda çökmeye yüz tutan İspanyol feodal toplumunun eleştirel çözümlemesini yapmıştır.

DON KİŞOT • Cervantes
Don Kişot, Manchalı bir asilzadedir ve şövalye romanlarının etkisiyle haksızlıklara karşı savaşmak için, sıska atı Rossinante ile evinden ayrılır. İlk macerası yeldeğirmenleriyle savaşmak olur, yaralanır ve eve dönüşünde komşusu onu yaralı halde yolda bulur. İyileşir iyileşmez aynı maceraları tekrarlamak üzere yanına yardımcısı Sancho Panza'yı da alıp yola koyulur. Don Kişot ve Sancho, yollarına devam ederler. Don Kişot ve Sancho tekrar, dayak yedikleri pazar yerine gelirler. Don Kişot, düşman ordusu zannederek bir koyun sûrüsüyle çatışmaya girer... Şarap fıçılarını dev gibi görür ve onlara karşı savaşır. Kutsal Kardeşlik Birliği, Don Kişot'u durdurur ve onu kandırarak köyüne gönderir.

İspanyol Edebiyatı
Rönesans Dönemi İspanyol Edebiyatı
İspanyol yazarlar Rönesans devrinde daha çok roman ve tiyatro türlerinde eser vermişlerdir. Rojas, Celestina (1499 ve 1526) adlı romanında pek çok engeller sebebiyle kavuşamayan iki sevgilinin başından geçenleri konu edinir. Hem İspanya'da hem de Avrupa'da gerçek dışı kişilerin kahramanlıklarını ve aşklarını konu edinen abartılı pek çok şövalye romanı yazılmıştır. Ayrıca çobanların gerçek dışı aşk ilişkilerini konu edinen çoban romanları da yazılmıştır.İspanya'nın bu dönemdeki en önemli roman yazarı Cervantes (1547-1616)'tir.

Cervantes'in Don Kişot (1605) adlı romanı modern romanın başlangıcı sayılmaktadır.Cervantes, gerçekle hayalin çatışması temeline kurulu olan romanda şövalyeliğin eleştirisi ve yergisinin yanında insan gerçeğinin pek çok boyutlarına yer verir.Tiyatroda ise Lope de Vega (1562-1635) en önemli isimdir.

Gerçekçi Dönem İspanyol Edebiyatı
En önemli realist yazar Miguel de Unamuno (1864-1936)'dur. Yaşamanın amacı, insanın sonsuzluk ve ölümsüzlük arzusu gibi temalara ağırlık vermiştir. Sis adlı romanı önemlidir.

20. Yüzyıl İspanyol Edebiyatı
Bu yüzyılın en önemli iki şairi Juan Ramon Jimenez (1881) ve Federico Garcia Lorca (1899-1936)'dır.

Jimenez'in şiirlerinde eski Endülüs İslâm uygarlığının kalıntılarının izlerine rastlamak mümkündür. Şiirde mısranın önemsizliğine inanır. Manzum hikâyelere ve mensur şiire önem vermiştir. Lorca, halk kültür ve edebiyatından, folklordan yararlanmıştır.

-----------------------------------------------------
İspanyol Edebiyatı
İspanya edebiyatı 1000 senelerinde Romanzlarla başlar. Karoling ve Fas harplerini, Cid ve kahramanlık vakalarını terennüm eder. Onlar, umum önünde (Juglares = Jongleur — hokkabaz) denilen halk sanatkârları tarafından söylenirdi. Katalonya Kralı Johann II. “Sanatkarane bilgiler= gaye ciencia,, öğretimi için bir şiir akademisi açmağa teşebbüs etmişti.

İlk nasir Juan Manuel (1282-1347) de yaşadı. “Graf Lucanor,, adlı eseri Avrupa'da bir çok dillere çevrildi. Bu eser bir Anekdot kitabıdır ve her bir Anekdot ahlâkı istifadeyi muciptir. Nükteden bir aziz olan Juan Ruiz (1340) eserinde dünyevî ve semavî aşkı ele alır, semavî sevgisi de dünyevî mahiyettedir. Onun sembolleri Don Amor, Donna Venüs ve bir keşiştir. Onlar muhabbet tellalı tarafından Başpapaza yani Juan Ruize götürür. Bu eser tip itibariyle İspanyol’dur: Hıristiyanlık, putperestine tasvirî remizlerle süslenir. Katalonya'da sıcak bir günü buz gibi bir gece takip ettiği gibi konularda fikir ve hassasiyet birbiri içine girer.

Ruizi, Toledo Başpiskoposu tarafından -şiirleri dolayısıyla- mahkûm edildi ve hapishanede öldü.

Harikulade güzel ve hafif meşrebini İspanyol komedileri rahipler tarafından kaleme alınmıştır. Romanz ve Chroniklerden - İspanyol kome­dileri yanında - şövalye romanı ve şiiri çiçeklendi. Bu eserlerin kurucusu Portekizli Joao Loberia (1407) idi. Ona “Amandis”namı armağanlındı.

Amadis, Odyssee'den, Artur ve Aziz Gregor Efsanelerinden esas motifleri alır. Annesi onu bir beşik içinde - Aziz Gregor'un annesi tarafından bir beşiğe konulup denize salıverildiği gibi - denize bırakılır. Odyssee yolculukları onu Türkiye'ye, Fransa'ya, Almanya'ya ve nihayet İngiltere'de Ariana ile evleninceye kadar götürür. Amadis dünya edebiyatı tarafından en çok takdir edilen bir kitaptır. Bugünkü küçük romanların bir kısmı bile doğrudan doğruya ona bağlıdır.
Şövalye romanları bir reaksiyon neticesi, hırsız ve serseri ro­manları halinde gelişti. Hurtado de Mendoza “Lazarillo,, yu 1554 de İs­panyollara sundu. Takip ettiği yolun 17. asırda mühim Alman halk şiirlerini yaratan Grimmelshausen ile bazı noktalarda benzerliği vardır. “Lazarillo sefih hayatına körü körüne tabi olur. Nihayet çirkin bir ideolojiye bağla­nır : Günahları affedilen bir attara, bir def ressamına hizmet eder ve cihazı dolayısıyla bir rahibin metresiyle evlenmeğe razı olur.,, Konu da böylece sona erer.

Külhanbeyi Don Paple adlı eser, Quevedo (1580-1645) yi yükseldir, fantastik konuları ile Lazarillo'yu bile geçer.

Ouevedo'nun “Rüyası,, Avrupa dillerinin bir çoklarına çevrilmiştir. Bu eser 16. asır Avrupa edebiyatında çok müessir olmuştur. Onu de­vamlı olarak Cervantes (1547-1616) talim etti. Ganivet der ki: “İspanyol sanatında Don Kişotu hiç bir eser geçemez. Don Kişotta yalnız İspanyol edebî nevi yaratılmadı. Bizim tipik eserlerimiz, öyle bir eser ki onda Cervantes bütün fatihlerin en büyüğü olarak görünür. Zira diğer Konqu istadorlar = Fatihler İspanya için memleketler fethettikleri zaman o bir hapishanede mahpus olmasına rağmen, bütün İspanyayı kalemiyle zapt ediyordu. O kahramanlarını, bizim katır sürücüsünün hayvanlarını sürdüğü gibi sevk ve idare etmekte idi.,,

Don Kişot, tasalı vücudun şövalyesi, Türkiye'nin Nasrettin Hocası, Almanya'nın Faustu, Rusya'nın Karamasow'u gibi İspanyanın da bir sem­bolüdür. O asil ve abdal, harikulade ve kahraman, çocukça aşık ve fantastik sadıktır. Don Kişot bu dünya içinde yaşamaz. Bir bataklıkta saplanıp kaldığı zaman, atını yıldızlara sürdüğünü tahmin eder, şüphe ile değirmen ve koyun sürüsü ile savaş eder. kendisi ile beraber etrafa çok­tan mazi olmuş bir istikbal taşır. Şövalyelik, asil cesaret, nezaket nerede bulunur? Oraya, oraya... Hayat bizi bir avuç dolusu sahra kumu gibi eritir...

Cervantes başka romanlar, hikâyeler, dramlar ve orta oyunları da yazdı. Bunlardan “Fevkalâde Tiyatro,, adlı eseri en güzel beşerî çökün­tüleri ve tehevvürleri gösterir.

Mignel Cervantes'den sonra sahnede İspanyol millî sahnesinin yaratıcısı Lope de Vega (1562 - 1625) hâkim olmuştur. Bütün devirlerin en verimli şairlerinden ve bir tropik nebat gibi büyüyen Lope, ömrünüm sonunda kendisinin de kaydettiği üzere, eserleri (1500) kadardır. Her üç günde bir piyes yazan şairin eserleri tarihî epopeler, satırler, epistel'ler, lirik şiirler, eklogl'lar, komik hikâyeler, noveller ve romanlar olup bun­lardan (340) ı matbu olmak üzere (500) kadar elimize geçmiştir. Doğurucu şairin yaratmaları da çok enteresandır. Güldüğü zaman bir komedya, köylüleri sürüklediği zaman bir dram taslaklandırırdı. Düelloda meçi çektiği zaman, meçe ait bir eser, mantoyu attığı zaman, buna ait bir parça doğardı.

Lope tarihî, coğrafî ve lojik hakikat da tanımaz. Onun oyunları ol­gunlaşmış bir çocuğun oyunudur. İstenilen ve tasarlanan karakter üzerine yüz tane model tasarlayabilirdi. Eserlerinin kahramanlarını yaratmada şairin vakti olmadığı zaman bunların büyük bir kısmının figürlerini sah­nede bizzat kendisi tamamlardı. Dramatik konular onun için Amerikanın keşfi, Roma'nın yanışı veya Belisar ve Rienzi'dir. Krallık onun için metafizik bir roldü. Meselâ “Sevilla Yıldızı,, nda bir arkadaş, tebaasının mukadderatını elinde bulunduran kralın arzusu üzerine, kendi arkada­şını öldürür.

Komedilerinde aşk, yani iştiyak ve özlem hâkimdir. Aşk bütün hak­lara malik ve sahiptir. İspanyol aşk komedileri farmasonluk tesiri altın­dadır. Bir şövalye iki evli kadını sever, kıskançlık kolayca bir katil vakasını doğurur.

Lope dış durumda da müşkülpesent değildir. Beşer onun için çılgın ve zekidir. Eserlerine uygun geldiği figürleri bu tiplerden seçer.

Lope hakkında söylenilen Calderon (1600 - 1681) için de varittir. O da Lope gibi bir papazdı ve günün birinde bu meslekten çekildi. Onun sofuluğu yalnız parlayan, cıla, piyes ve âyinler deki haşmet ve gös­teri değildir. O ruhen bir Katolik ve aynı zamanda bir Katolik şair, par excellence'dir. Kahramanlık dramlarının sıklet merkezini şeref ve namus teşkil eder.

“Zalamea Hâkim?,, de bu konuyu fevkalâde inceler. Goethe ve ro­mantikler de bu yüksek şairi büyük bir dramatikçi olarak kabulde el­birliği ederler. Hattâ Goethe, Calderon'un “Cesur Prens,, adlı eserini okurken duyduğu heyecandan kitabı elinden düşürmüştü. Eserin kahra­manlarından keramet sahibi Magus = Mecusi bile Goethe'nin Faust'una tesir yapmıştır. Bu eser hissi piyeslerin en önemlilerdendir. «Salibi Tehemmül» eserin konusu: En kötü cürüm kardeş katili ve zina, inanç, nedamet, tövbe ve istiğfar ile affedilir. Eserde salibin sembolü her tarafta fatalist parça içine girer. Kahramanın salip şeklinde bir lekesi vardır. «Hayat Bir Rüyadır» Avrupa muharrirlerinin aldığı bu motif ev­velâ Calderon tarafından bahis konusu edilerek işlenmiştir. Cinayet, Şövalye İspanyasının günlük işlerindendir. “Ressam ve Lekesi eserde koca, sadık olmayan karısının ve aşığının öldürülmesi yüzünden yüksek takdire mazhar olur.

Klasik İspanya devrinin dramatikçilerinden "Donna Diana,, adlı ese­rin sahibi Moreto (1668 de öldü), trajedi ve fevkalâde bir eser olan “Kırmızı Pantolonlu Don Gil„ in müellifi Tirso de Molina (1585 - 1645) ve mistikçi Alareon (1659 da öldü), 1904 de Nobel edebiyat mükâfatını kazanan ve bu suretle eserleri dikkati çeken Yose Echegaray seçkinler­dendir.

İspanyol liriği hikâye şairi Yriarte (1750 - 91) ile büyük bir sıçrama yaptı. Diğer önemli şahıslar da: Eugenio Hartzenbruch [1] (1806 - 1880), Gustav Adolfo Bequer (1836 - 1870 korkunç noveller şairi), andalustik = arazi ve köy romanları yaradan kadın yazar Fernan Caballero, Boğa Dövüşü romanı «Arena», anarşist roman «Kathedral» ve savaş konusu “Dört Apokaliptik Süvari,, adlı eserlerin yazarı ve bugünün en büyük romanzier'i Vincente Blasco İbanez seçkinlerdendir.

İspanyada 19 u yüzyılda klasizm hâkim olmuştur. Bundan sonra diğerleri gelmektedir. Ignaziyo Zulo Agoi nasyonal stili yaratmış ve eserlerinde İspanyol hayatını konu olarak seçmiş ve bunu incelemiştir. Pablo Pikaso kübizmin önderlerindendir.

-------------------------------------------------------

Şiir: Halkımsı epik. Cid Campeador, Kral Roderich, Büyük Karl, Garf Julian ve diğer kahramanlardan Romanzlar (Romanceros) namı al­tında toplanmıştır.

(15 i yüzyıldan itibaren).

Sanat şiiri: Halkımsı: (Poema del Cid) 1400 senelerinde. Kilise ve şövalyeliğe ait şiirler: Gonzalo de Berceo (1268; efsaneler). Romantik şövalye hikâyeleri: Lor. Segura (13. asır; “Alexandro Magno,,).

Satirik şairler: Juan Ruiz, Hita Başpiskoposu 1351. Kahramanlık şiirleri: Lopez de Ayala 1407; Rimado de palacio ve Chronis.

Nesir: En eski anıtlar: (Fuero juzgo) Gotik Kanun Kitabı 1260.

İkinci devre: (15. i asır).

Sanat Liriği: (Troubadour şiir örneğine göre), de Villena tarafından 1434, Del arte de trobar.

Derlemeler: Castillos Cancionero general (1511).

Seçkin şiirler: de Santillana (1458), Juan de Mena (1456).

Dram başlangıcı: Rojas (1449), Torres Naharro;

Üçüncü devre (16. ı asır):

V. Karl zamanında lirik şiirin gelişmesi.

Lirik şiir: (İtalyan şiirinin tesiri altında): Bocan (1543; Allegorik şair), Garcilaso de la Vege (1536; Eglok).

Ode şairleri: Herrera (1597), Ponce de Leon (1591). Lirik ve idil şairleri: P. de Padilla, Alonzo de Fuentes.

Epik şiir: Bilhassa V. Karli ve İspanya savaş severlerini tazim için: Rufo (Austriade), Virues (Monserrate).

Roman: Sayısız şövalye ve pastoral romanlar; Montemayor (Diana), Gil Polo (Diana enamorada 1564).

Tarih: Avila (V. Karlin seferleri), Ocampo (1576).

Dördüncü devre (17. asır) Filip zamanı. Edebiyatın altın devri:

Büyük üstat: Cervantes (1616).

Millî oyunun gelişmesi ve çiçeklenmesi: Lopo de Vega (1635), Tirso de Molina (1648), Calderon (1681). Luis de Gongora (1637). Perez de Hita (1599). Fr. Moncada. Juan Marinana (1623, İspanya Tarihi).

Beşinci devre (1700 den beri) önemli şahıslar :

18. i asırda Fransız klasizminin hükümranlığı: Cadahalso (1782), Jovellanos (1811). Huerta (1787); Ramon de la Cruz (1790). Fr. de Isla (1781). Arriaza Quintana (1857), A. Lista (1848). Munoz (1799), Conde (1729).